Duchowe „serce” Tczewa

Dawne dzieje kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.
Szczególne miejsce zajmuje wśród nich relikwia św. Krzyża. Prawdopodobnie uzyskał ją książę Sambor II w drugiej połowie XIII wieku.

Ważne miejsce wśród miejsc kultu
Pierwszy, najstarszy kościół z okolic Tczewa pochodził sprzed 1226 r. Wedle opisów był zbudowany z drewna. Najprawdopodobniej został spalony przez pogańskich Prusów. Kościółek ten był filią kościoła z Gorzędzieja i należał do parafii w Lubiszewie. Istniał już wtedy archidiakonat pomorski, a władzę nad diecezją sprawował biskup kujawski Michał; jego siedziba znajdowała się we Włocławku.
Druga świątynia wystawiona został już przez obywateli miasta Tczewa, prawdopodobnie po założeniu grodu w 1252 r. Był to kościół pw. św. Mikołaja, opiekuna średniowiecznych żeglarzy i wędrowców.
Jak wynika z XIII-wiecznych dokumentów w latach 1256-1258 plebanem tczewskiego kościoła był niejaki Jan. Ten sam ksiądz występuje na dokumencie lokacyjnym Tczewa z 1260 r. W 15 lat później kościół w Tczewie uzyskał relikwie św. Krzyża (1275 r.). Były one niezwykle rzadkie, nadające świątyni szczególne miejsce wśród wszystkich miejsc kultu na Pomorzu Gdańskim.
Z tej epoki pochodzi zachowana w farze XIII-wieczna chrzcielnica ze skandynawskiego granitu. Ten dawny kościół został w znacznym stopniu zniszczony podczas zajmowania miasta przez Krzyżaków w końcu 1308 r.

Wieża - najstarsza część kościoła
Po zruinowaniu świątyni biskup włocławski Gerard powiedział: „Jako gród i miasto spalone przez Krzyżaków”. Trzeci (obecny) kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego powstał w okresie 1364 - 1384. Z dawnego kościoła parafialnego ocalały fundamenty i prawdopodobnie część wieży.
Budowę nowej, wielkiej, gotyckiej budowli mieszkańcy Tczewa kontynuowali przez ok. 160 lat. Zbudowana została w stylu nadwiślańskiego gotyku (półwarowna budowla, grube mury, stosunkowo niewielkie okna).
Wieża jest najstarszą częścią kościoła, później zbudowano prezbiterium, nawę, a na samym końcu poszczególne kaplice. Wszystkie cechy wieży wskazują, że może ona częściowo pochodzić z XIII wieku. Widać nierówne cegły, na których pozostały ślady ludzkich palców.
Z wnętrza świątyni pochodzą XIV-wieczne bezcenne freski ukazujące osiem świętych niewiast. Są to najstarsze freski, jakie znajdują się w zachodniej Polsce. Sam relikwiarz z relikwią Św. Krzyża pochodzi z XV wieku. Był świadectwem wielkiej powagi kościoła parafialnego w Tczewie. Stanowił nie tylko duchowe „serce” miasta, ale także gromadził ludzi w czasie zarazy, najazdu czy pożogi. Zauważmy przy tym, że w średniowieczu wierzono w bezpośrednią moc relikwii św. Krzyża.

Kilka faktów o parafii Podwyższenia Krzyża Św. (XIV - XVI w.)
Od XIV - XV wieku istniał dekanat tczewski, ale nie zawsze dziekanem był proboszcz z fary Podwyższenia Krzyża Św. Oto niektóre ważne daty historyczne związane z tą parafią:

● W 1334 r. proboszczem parafii był Mikołaj, a w 1411 r. Stefan, wcześniej wsławiony świadectwami na procesie kanonizacyjnym Doroty z Mątów.
● 1364 - Krzyżacy mimo swych rozlicznych niekorzystnych posunięć, zapisali tczewskiej parafii trzy łany (ok. 70 hektarów) na wieczne używanie.
● 1364 - 1384 - ukończono budowę kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Św.
● Z 1439 r. pochodzi wzmianka o istnieniu w Tczewie Bractwa Bożego Ciała i Bractwa Ubogich.
● W 1453 r. (podczas zarysowania się obozów politycznych: antypolskiego i antykrzyżackiego) proboszcz z kościoła Podwyższenia Krzyża Św. prowadził rozmowy z wójtem krzyżackim i radą miejską Tczewa.
● połowa XVI wieku – zachowały się bezpośrednie świadectwa o bractwach religijnych i kaplicach cechowych.
● W XVI wieku do tczewskiej parafii należały następujące miejscowości: Czyżykowy, Knibawa, Bałdowo, Śliwiny, Rokitki, Suchostrzygi, Stenbark, folwark Tczew.
● 1575 - ewangelicy zajęli farę; kierował nimi pastor Dionizy.
● 1577 - wielki pożar kościoła spowodowany pobytem wojsk królewskich Stefana Natorego w Tczewie.
● 1595 - z kościoła św. Krzyża usunięto ewangelików.
● 1596 - biskup Rozrażewski przyłącza do parafii tczewskiej parafię lubiszewską.