Mordowali hitlerowcy i Sowieci - lista męczenników

Zorganizowana przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Kociewski sesja historyczna okazała się bardzo interesująca. W Centrum Wystawienniczo-Regionalnym Dolnej Wisły młodzi działacze spróbowali zaciekawić tczewian losami ofiar II wojny światowej na Kociewiu. Przedstawili listę pierwszych 400 pomordowanych…

Dzięki temu uczestnicy spotkania przenieśli się w czasy II wojny światowej. Można było wręcz poczuć grozę tamtych lat… Historycy (Michał Kargul i Krzysztof Korda, prezes ZKP OK., radny Rady Miejskiej Tczewa) przedstawiając listę zaznaczyli, że… jest to wierzchołek góry lodowej.

Zabijali wszystkich aktywnych
Przywołano m.in. Szpęgawsk, historię pomordowanych policjantów (niektórzy z nich zginęli na Wschodzie), postać tczewskiego harcerza Henryka Chmielewskiego i ks. Alfonsa Mańkowskiego (historyka pelplińskiej szkoły). Na spotkaniu zauważyliśmy rodziny niektórych pomordowanych, które były bardzo wdzięczne za poruszenie ciekawego, choć bolesnego tematu.
- Chcielibyśmy upamiętnić ofiary II wojny światowej, zwłaszcza męczenników z Tczewa – mówił Krzysztof Korda. - Planujemy zorganizować o tym kolejne sesje. Uważamy, że należy pokazywać postawy i sylwetki Polaków. Pragniemy pokazać, że w wojnie ginęli wszyscy, bez względu na wiek. Mordowano dzieci, młodzież, dorosłych i emerytów. Najeźdźcy zabijali wszelkich aktywnych obywateli - od działaczy młodzieżowych i kolejarzy po policjantów, księży i władze samorządowe. Każdy z nas ma wśród brutalnie zamordowanych - swojego rówieśnika i osobę wykonującą taki sam zawód jak my dzisiaj. Warto o tym pamiętać. Gdybyśmy żyli w ich czasach, nie wiadomo kto z nas stałby z nimi w jednym szeregu w oczekiwaniu na męczeńską śmierć.

Tragiczne losy policjantów
Jakub Borkowicz przedstawił losy tczewskich policjantów podczas wojennej zawieruchy na Kociewiu. Skrupulatnie podał straty wśród policjantów przedwojennej Komendy Powiatowej Policji Państwowej w grodzie Sambora. Ginęli oni zarówno z ręki Niemców, jak i Sowietów.
- Problematyka ta zasługuje na przedstawienie, ponieważ do 1989 r. praktycznie nie można było o niej wspominać, a dawni policjanci byli oczerniani przez władze komunistyczne jako „hitlerowcy bądź sanacyjni sługusi”. Moim zdaniem byli to jednak - podobnie jak pomordowani księża, nauczyciele, czy urzędnicy - prawdziwi bohaterowie stojący na straży niepodległego bytu II  Rzeczpospolitej.
Przy okazji publiczność dowiedziała się jak działała Komenda Powiatowa Państwowej Policji w Tczewie przed II wojną światową.

Biografia harcerza
Małgorzata Kruk przedstawiła biografię jednego z tczewskich harcerzy – Henryka Chmielewskiego.
- Dlaczego ta postać? Zwrócił się do mnie siostrzeniec Henryka Chmielewskiego Andrzej Kopyłowicz, udostępniając album rodzinny ze zdjęciami z okresu II wojny światowej oraz różne dane: akt urodzenia, zgonu, a nawet zeznania świadków. Jego ojciec miał warsztat samochodowy przy ul. Kościuszki 15. Sam Henryk uczęszczał do Szkoły nr 1 w dawnym budynku przy placu św. Grzegorza, a następnie do Szkoły Rzemieślniczo-Gospodarczej. Był bardzo lubiany przez swoich kolegów. W czasie wojny udał się do Warszawy, gdzie przebywał do swojej tragicznej śmierci.

Mordowali hitlerowcy i Sowieci
Seweryn Pauch opowiedział o postaci ks. Alfonsa Mańkowskiego (1870-1941), a Krzysztof Korda zauważył, że wielu tczewian brało udział w Powstaniu Warszawskim.
- Po publikacji 400 nazwisk pomordowanych tczewian na naszej stronie internetowej spotkaliśmy się z bardzo dużym odzewem – zaznaczył Damian Kulas. - Cieszymy się z tego, a jednocześnie apelujemy do wszystkich, którzy wiedzą o cennych pamiątkach po tych osobach, zdjęciach rodzinnych, dokumentach…
Bożena Chylicka, poruszona listą „400”, na której wyszczególniono sposób śmierci kociewiaków (gilotyna, rozstrzelanie, śmierć w obozie) podkreśliła, że należy pamiętać te historie i zabite ofiary.
- Po dwóch miesiącach udało się przekonać Radę Miasta, by zamiast osiedli z nazwami rolniczymi powstały ulice odnoszące się do postaci zasłużonych tczewian – powiedział mec. Kazimierz Smoliński. - Dopóki w Tczewie stacjonowało NKWD - były ofiary. Znam przypadek, że Rosjanie rozstrzelali kogoś z powodu butów…
- Tczewianie zapisali się na kartach historii II wojny światowej – oświadczył poseł Jan Kulas. - Są na listach pomordowanych w pierwszych dniach wojny i na listach katyńskich; brali udział m.in. w Powstaniu Warszawskim…
Organizatorzy dziękują dyr. Centrum Wystawienniczego Alicji Gajewskiej za udostępnienie sali na konferencję.

Pamięć nigdy nie zaginie
Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Kociewski poprzez sesje historyczne postanowiło przyłączyć się do większej akcji przywracania pamięci pomordowanym mieszkańcom Kociewia. Ponad rok temu w artykule „Pamięć nigdy nie zaginie” Gazeta Tczewska poparła pomysł utworzenia jednego zbiorowego miejsca pamięci, który mógłby znajdować się na terenie tzw. cmentarza nowego.

Niektóre ofiary II wojny światowej na Kociewiu
● Zginęli w Lesie Szpęgawskim (20.10 - 24.11.1939 r.): Edward Jarczewski 20.10.1939, Jan Gregorkiewicz (data nieznana), Stefan Krawiec 24.11.1939, Jan Pawłowski 24.11.1939, Wojciech Poprawa 24.11.1939, Antoni Wojtakiewicz 24.11.1939.
● Ofiary obozu w KL Stutthoff: W. Krzyżanowski 1942, ● Józef Kurek 16.09.1942.
● Walki o Warszawę: Jan Żmuda - Trzebiatowski 1939.
● Ofiary „zbrodni katyńskiej”: Józef Wierzbowski - zamordowany w Twerze w kwietniu 1940, Leon Puchowski, Augustyn Krajnik.

Ewakuacja z Tczewa
O tym jak wyglądała ewakuacja z Tczewa wiemy dzięki wspomnieniom uczestników tamtych zdarzeń. Rozpoczęła się ona już 1 września 1939 r. po zbombardowaniu przez Niemców dworca PKP. Policjanci, razem z  urzędnikami, wyjechali ciężarówkami do Warszawy. Dotarli tam ok. 10 września. Później jadąc dalej dotarli jeszcze bardziej na wschód, gdzie dostali się w bolszewicką niewolę. Wielu już nigdy stamtąd nie wróciło…