Wiara w moc Zbawiciela

Piszemy pokrótce o Wielkanocy na Kociewiu - procesjach, przepowiedniach i potrawach.
W ten sposób ukazana zostaje w sensie astronomiczno-liturgicznym data śmierci Chrystusa – 15 nissan 33 r. n.e. (albo mniej prawdopodobna 30 r.n.e.).

Ludowe przepowiednie
Wśród Kociewiaków od dawna krążyły najrozmaitsze przepowiednie, dotyczące Niedzieli Palmowej. Zapowiada ona śmierć Chrystusa, który w tym dniu triumfalnie wkracza do Jerozolimy, ale szybko zostanie porzucony przez swój lud, a nawet przez Apostołów.
Tajemnica tego dnia skłaniała do wielu przepowiedni, m.in.:
● Pogody w kwietne niedziele wróżą urodzajów wiele.
● Gdy mokro w Kwietną Niedzielę – rok się sucho ściele.
● Z Niedzieli Palmowej garść wierzbowych witek od złego uchroni twój cały dobytek.
 
Niedziela Palmowa, czyli procesja
Jeszcze przed I wojną światowa ludność Kociewia brała udział w tłumnych procesjach podczas Niedzieli Palmowej. Przedstawiany był oczywiście wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Poszczególne korporacje zawodowe brały udział w tym obrzędzie. Spierano się o poszczególne funkcje, nawet jeżeli nie były one zaszczytne (np. Piłat i rzymscy żołnierze).
Historycy kultury pragną widzieć genezę tego obrzędu w wędrówce patriarchy i celebransów z drzewem Krzyża Świętego w Jerozolimie. Średniowieczne działania parateatralne rozpowszechniły obecność procesji w Niedzielę Palmową na terenie Kociewia i Pomorza.

Podniesienie Krzyża (Elevatio Crucis)
W dawnej Polsce (do końca XVIII w.) obrzęd ten odprawiany podczas jutrzni wielkanocnej. Celebrans udawał się do grobu, poprzedzały go chorągwie. Zgromadzony lud śpiewał pieśni chwalące Zbawiciela. Otwierano grób i wydobywano wyobrażenie Jezusa (obraz, rzeżbę) lub hostię. W grobie zostawiano płótna, w które owinięte było wyobrażenie Chrystusa. Niesiono je do głównego ołtarza.
Przy samym grobie śpiewana była antyfona „Chwała ci Trójco, Trójrównych Sobie”. W kościele parafialnym w Tczewie takie obrzędy, poprzedzające mszę rezurekcyjną, miały miejsce od czasów reformy katolickiej (II poł. XVI w.). Ukazywały one wiarę w moc Zbawiciela i siłę jego sakramentów. Obrzęd „Podniesienia Krzyża” był doktrynalnym przeciwieństwem podstawowej zasady protestantyzmu, która umniejszała lub nawet znosiła potrzebę Eucharystii i bóstwa Ciała oraz Krwi Zbawiciela.
 
Kociewski stół wielkanocny
Po powrocie z mszy rezurekcyjnej wierni zasiadali do wielkanocnego śniadania. Miało ono charakter sakralny i uroczysty. Obrus mógł być biały, błękitny lub kremowy. Bardzo często spotykany był kociewski haft, niebieskie chabry, lilie, osty, różowe ostróżki. Tradycyjnie na środku stołu stał kosz z kolorowymi kraszankami.(pisankami). Obok niego znajdowała się figura Baranka, który uosabiał zwycięstwo Chrystusa nad siłami piekła, śmierci i zniszczenia.
Na Kociewiu występowały (i nadal występują) baranki cukrowe, czekoladowe i z marcepanu. Czasami też bryła masła uformowana była na kształt Baranka, a gospodynie - jeszcze do niedawna - unikały szklanych wazonów.

Chleb, sól i ser
Produkty spożywcze ukazywały teologiczne założenia chrześcijaństwa. Chleb jest pokarmem podstawowym, symbolizuje dobro i pomyślność. To symbol ciała Chrystusa. Jajko uosabia odradzające się życie.
Sól to życiodajny minerał. Dysponuje mocą odstraszania wszelkiego zła, istnieje jako symbol – „sól ziemi”. Wymieniona jest w „Kazaniu na Górze” Chrystusa. Wędlina symbolizuje płodność i dostatek. Ser uosabia siły przyrody. Chrzan – siłę fizyczną. Ciasto to symbol ludzkich umiejętności i doskonałości.

Znane potrawy z Kociewia
Na stół wielkanocny gospodynie na Kociewiu podają jajecznice w wędzące, a po świniobiciu szynkę soloną i parzoną. Czasami prosiaczek stawiany jest w całości na tzw. tabletach. Zaradna gospodyni sama robi polską kiełbasę i bigos z tłuszczem. Regionalną specjalnością jest kaczka nadziewana jabłkami. Powszechną sławę zdobyły w Polsce kociewskie wielkanocne baby z rodzynkami, serniki i mazurki.
Wiele innych potraw czeka na ponowne odkrycie, podobnie wiele pradawnych kociewskich obrzędów wymaga przypomnienia.


Na podstawie: Roman Landowski, „Dawnych obyczajów rok cały”, Pelplin 2000; Emilia Rulińska, Opowieść – Święta Kociewskie; Julian Lewański, „Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce”, Warszawa 1981.