Protestanci i katolicy - ideały i spory w dobie reformacji

Dzięki inspiracji samego Marcina Lutra w Prusach Królewskich rozwinął się protestantyzm rozumiany jako reforma katolicyzmu. Od połowy XVI wieku należy już mówić o odrębnym wyznaniu, które w XVI wieku  przyjęło nazwę augsburskiego.

Gmina protestancka  – założenia społeczne
W Tczewie zorganizowana gmina protestancka (ewangelicka) przejęła w 1567 roku pokrzyżacką kaplicę św. Jerzego, która znajdowała się obok dzisiejszego placu Marszałka Józefa Piłsudskiego. Wystrój nie miał większego znaczenia, ważniejsze było „Słowo Boże”. Pastorzy (kapłani) protestanccy zapewniali zniesienie postów i indywidualnej spowiedzi. Zniesiona miała być też łacina w liturgii i wysokie opłaty za obrzędy religijne.
Pastorzy  (w latach 1577-1752 było ich w Tczewie 13) powtarzali w grodzie Sambora założenia Marcina Lutra: · ojciec rodziny ma wychowywać dzieci, · matka wydaje je na świat, · książę kieruje sprawami publicznymi.
Gmina protestancka w Tczewie podkreślała równość mieszczan wobec siebie, ale zarazem ich odrębność wobec szlachty i innych miast. Biedni mieli zgadzać się z takim porządkiem ułożenia spraw „tego świata”. Wspólnota wiernych miała być odtąd jedyna formą Kościoła.

Trudności protestantów
W Tczewie nie udało się protestantom przejąć pełnej władzy w Radzie Miejskiej. Nie mógł być więc zrealizowany postulat Marcina Lutra, że rajcy wydają decyzje w sprawach zgromadzeń duchownych i one są „królestwem i świątynią Boga”. Protestanci znieśli: mszę prywatną, spowiedź indywidualną, post, celibat i stan zakonny. W Tczewie i w Prusach Królewskich zachowano jednak częściowo łacinę, szaty duchownych i hostię. Były to ustępstwa wobec silnego ciągle katolicyzmu.

Fara i „obcy przybysze”
Niemiecka literatura „naukowa” twierdziła, że katolikami w Tczewie (w drugiej połowie XVI - XVII wieku) byli głównie rybacy, którzy w kościele parafialnym założyli swoje bractwo. Pogląd ten jest nieprawdziwy, należy jednak stwierdzić, iż tczewski protestantyzm przyjęło ok. 60 proc. ludności miasta (II połowa XVI wieku).
W 1575 roku protestanci zajęli tczewska farę W wymiarze mikropolitycznym była to próba opanowania władzy nad miastem. Próbowali także usadowić się w kościele podominikańskim, który około 1551 roku przejściowo opustoszał.
Król Polski Zygmunt III Waza dekretem z dnia 8 października 1590 roku nakazał opuszczenie kościoła farnego przez „obcych przybyszów”. Ostatecznie w 1595 roku usunięto protestantów z fary. Powrócili oni tam w 1626 roku (na trzy lata), kiedy Tczew zajęły wojska szwedzkie króla Gustawa II Adolfa.
Dodajmy przy tym, iż na przestrzeni XVI - XVIII wieku katolicy ufundowali w kościele ołtarz główny i ołtarze boczne.

Doczesny aspekt konfliktów
Spór o kościół farny w Tczewie dotyczył także władzy nad dobrami tczewskiego dekanatu. Obejmował ona następujące miejscowości, z których pleban (jako dziekan) ściągał daniny lub sam posiadał części tych folwarków. Były to: Zblewo, Stara Kiszewa, Nedemino, Godziszewo i Miłobądz.
Reforma katolicka z II połowy XVI wieku zaproponowała mieszkańcom Prus Królewskich pogłębioną duchowość. Rozwinął się kult Matki Boskiej i różnorodne formy widowisk pasyjnych i modlitw różańcowych. Protestantyzm (wraz z kalwinizmem) proponował „religię społeczną”, wspólnota terytorialna miała być „Kościołem Bożym”. Ta forma religii odpowiadała bardziej dużym miastom (Gdańsk, Toruń, Elbląg), mniejsze powróciły do wiary przodków.


Na podstawie:
ks. Jerzy Więckowski, „Kościół katolicki w Tczewie” Pelplin 2001;
Roman Landowski, „Tczew  - spacery w czasie i przestrzeni” cz. I;
Maria Bogucka, „Życie codzienne w Gdańsku . Wiek XVI-XVII”. Warszawa 1967;
Herman Tuchle, C. A. Bosman, „Historia Kościoła”, t. 3, 1500 - 1715, tł. J. Piesiewicz, Warszawa 1986.