Symbol dostatku z magiczną mocą. Wystawa „Rola chleba w kulturze ludowej”

- To nasza 125. wystawa, a piąta etnograficzna – przypomniała Alicja Gajewska, dyrektor CWRDW. - Od chwili powstania przygotowujemy co roku przynajmniej jedną taką wystawę. Prezentowaliśmy już sztukę i kulturę ludową Kociewia, Kaszub oraz Kurpi, ale ta dzisiejsza  jest pierwszą wystawą tematyczną. Dzięki niej dowiemy się jak wielkim darem jest chleb, jaką miał magiczną moc w kulturze ludowej i jak wielkim darzono go szacunkiem.

Od dnia narodzin do śmierci
Na wystawie możemy zobaczyć rekonstrukcje pieca chlebowego, wieniec dożynkowy, przedmioty niezbędne przy wypieku chleba oraz różnego rodzaju pieczywo, zwłaszcza obrzędowe.
- Chleb to dziś jeszcze podstawowy produkt żywnościowy, o którym toczą się dyskusje, m. in. wśród dietetyków, że pszenny jest niezdrowy, a razowy to już jak najbardziej, że od białego się tyje, a od czarnego nie – podkreśla komisarz wystawy Kamila Gillmeister. - Kiedyś ludzie nie zawracali sobie głowy powyższymi problemami. Chleb był dla nich darem Bożym i symbolem dostatku.
Na polskiej wsi chleb nie tylko zaspokajał głód. Przypisywano mu wręcz magiczną moc, wierząc w jego funkcje ochronne i lecznicze. Pieczywo w najprzeróżniejszej postaci towarzyszyło człowiekowi we wszystkich ważnych momentach jego życia. Chleb ułatwiał kobietom poród, a rodzice chrzestni piekli nowo narodzonemu dziecku wielki bochen zwany kuziołą, który miał mu przynieść szczęście i powodzenie w życiu. Podczas wesela chleb i naczynia służące do jego wypieku były obecne praktycznie przez cały czas – na dzieży sadzano pannę młodą podczas rozplecin (obrzęd będący symbolicznym pożegnaniem panieństwa), chlebem rodzice błogosławili młodych, parę młodą obrzucano małymi pieczywkami, a przed wejściem do domu weselnego witano ich chlebem i solą, która według wierzeń odstraszała demony.
Współczesne dzielenie tortu weselnego przez małżonków to nic innego, jak nawiązanie do obrzędu dzielenia między gośćmi ciasta weselnego – korowaja. Korowaj, bogato zdobiony także w postacie ludzkie z wyraźnie zaznaczonymi cechami płciowymi, nigdy nie był krojony, ale łamany. Chleb towarzyszył także ostatnim chwilom człowieka na ziemi. Robiono z niego np. drabinkę, którą dusza miała iść do nieba. Zanoszono go też na cmentarze, m .in. w Dzień Zaduszny.

Piec – łącznik trzech światów
Chleb pełnił ważną rolę w kalendarzu gospodarskim.
- Chlebem, tzw. bocianimi łapami, dzieci witały bociana, który był symbolem wiosny i odradzającej się przyrody – wyjaśniła komisarz wystawy. - Podczas pierwszej orki i siewu gospodarz miał przy sobie zawsze skibkę chleba. Przy orce symbolicznie otwierała się ziemia i był możliwy kontakt z zaświatami, więc chleb ochraniał przed złymi mocami, które przypadkiem mogły zostać uwolnione. Baby wielkanocne były z kolei popisem kunsztu kulinarnego gospodyń. Dożynki też były ściśle związane z chlebem. Chleb pojawia się w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku pod postacią opłatków i podarków dla kolędników.
Pieczono go raz na tydzień, pamiętając, aby odnosić się do niego z szacunkiem. Ciasto chlebowe mogło pomóc, np. w zdobyciu ukochanego. Hucułki wałkowały ciasto wewnętrzną stroną ud, a wypiek podrzucały upatrzonemu młodzieńcowi. Także piec, łopatę i dzieżę traktowano z szacunkiem. Piec był łącznikiem trzech światów – ziemskiego, boskiego i piekielnego. Łopata z kolei, podobnie jak gromnica, odstraszała demony i chroniła dom przed uderzeniami piorunów.
Całując upuszczoną na ziemię kromkę oraz czyniąc znak krzyża przed rozkrojeniem bochenka również nawiązujemy do bogatej obrzędowości związanej z chlebem. Wystawa będzie czynna do końca roku.

Współpraca placówek
Eksponaty zaprezentowane na wystawie pochodzą z: Narodowego Archiwum Cyfrowego w Warszawie, Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeów Etnograficznych w Krakowie i Toruniu oraz sołectwa Tczewskie Łąki i zbiorów prywatnych.