Republika Gniewska - najmniejsze państwo Pomorza (po 148 latach zaborów)

W dziejach tego miasta wielką rolę odegrały migracje ludności, jakie miały miejsce na Pomorzu pod koniec XIX wieku.

Przełom - klęska państw centralnych
Do tej pory większość, szczególnie w miastach, stanowili Niemcy. Jednakże zaczęli oni opuszczać pomorskie miasta, a ich miejsce zajmowali Polacy. Według danych historycznych w 1890 r. w samym Gniewie było 49 proc. Polaków i 47 proc. Niemców. Taki stan utrzymał się aż do wybuchu I wojny światowej.
Ówczesne władze miasta z niechęcią patrzyły na rozwój polskich ugrupowań i zrzeszeń. Dlatego też podczas trwania wojny zakazały one działalności tego typu organizacji. Wszyscy gniewscy liderzy polskiego życia społecznego zostali objęci policyjnym dozorem. Starano się również, aby główni działacze polscy zostali wcieleni do armii niemieckiej.
Przełomem dla Polaków mieszkających w Gniewie był rok 1918, a dokładnie klęska państw centralnych, a wśród nich Niemiec. Kiedy 11 listopada 1918 r. państwo niemieckie podpisało rozejm ze swoimi wrogami zaczęły pojawiać się pierwsze ośrodki władzy polskiej na Pomorzu. Na terenie całych Prus Zachodnich powstawały rady ludowe, robotnicze i żołnierskie. Wszystkie te instytucje utrzymywały kontakty z Wielkopolską, ówcześnie najżywszym centrum polskiej myśli wyzwoleńczej. W Poznaniu wielką rolę odgrywała Naczelna Rada Ludowa.

Nieustępliwa postawa Niemców
Na obszarze powiatu kwidzyńskiego, a do niego należał Gniew, powołano Polską Powiatową Radę Ludową. Jej siedziba nie mieściła się w Kwidzynie, ale właśnie w Gniewie. Na pierwszych prezesów tego organu wybrano księży: Feliksa Bolta i Antoniego Wolszlegiera, a jako siedzibę Rady wybrano pokrzyżacki zamek.
Jednym z przedsięwzięć Powiatowej Rady Ludowej było zorganizowanie 20 listopada 1918 r. manifestacji ludności polskiej, która domagała się przyłączenia gniewskich terenów do Polski. Niemcy zareagowali na to wielką wściekłością. 17 stycznia 1919 r. oddziały niemieckiego Grenzschutzu zajęły Gniew. Jednocześnie władze przeprowadziły liczne rewizje, wiele razy wkraczając do domów polskich rodzin, gdzie znaleziono ponad 50 karabinów i pistoletów.

Straż Ludowa, czyli stabilizacja
Sytuacja w mieście była napięta aż do lata 1919 r. Wtedy to 28 czerwca 1919 r. podpisano w Wersalu pokój z Niemcami, który oddał lewobrzeżną część powiatu kwidzyńskiego Polsce. Taki obrót sprawy na arenie międzynarodowej zmusił oddziały Grenzschutzu do opuszczenia Gniewu. W ich miejsce powstała polska Straż Ludowa dowodzona przez Józefa Głowackiego. Została ona wyposażona i uzbrojona kosztem mieszkańców Gniewu i okolicy. Czas jej działalności jest niezwykłym aktem poświęcenia Polaków dla sprawy nowopowstałego kraju. Historycy ten niezwykły okres w życiu miasta nazwali „Republiką Gniewską”.
Komisarycznym starostą części powiatu kwidzyńskiego leżącego na lewym brzegu Wisły został Franciszek Czarnowski. Podjął się on zadania stabilizacji życia społecznego. Po kilku tygodniach jego rządów w Gniewie zaczął w pełni funkcjonować handel, szkoły, a nawet zorganizowano kurs języka polskiego dla zniemczonych Polaków.
Administracja opierała się na Straży Ludowej. Jej praca polegała na czuwaniu nad bezpieczeństwem, w tych ramach wykonywała obowiązki policyjne. Innym powierzonym jej zadaniem było wspieranie propolskiej działalności i przeciwdziałanie niemieckim zakusom co do wywozu dóbr z ziemi gniewskiej. Gniewscy Polacy zapobiegli m. in. wywiezieniu na teren Niemiec 16. wagonów ze zbożem, spirytusem, bydłem i drewnem.

Druga Rzeczpospolita w Gniewie
Oficjalnie Wojsko Polskie wkroczyło do Gniewu 27 stycznia 1920 r. Jego dowódcy zastali w mieście ustabilizowaną sytuację. Z pozytywnym zdziwieniem przyjęli działającą administrację. Jako witający na miejskim rynku wystąpił wspomniany powyżej Franciszek Czarnowski. Tym samym skończył się dla Gniewu okres 148 lat zaborów. Pierwszym polskim burmistrzem miasta został Klemens Tetzlaf, zaś komendantem wojskowym Józef Głowacki, wcześniejszy dowódca Straży Ludowej. Gniew okazując wybitnie propolskie uczucia narodowe wkroczył w nowy okres historyczny zwany Drugą Rzeczpospolitą.
Piotr Paluchowski

Na podstawie: Dzieje miasta Gniewu, pod red. Błażeja Śliwińskiego, Pelplin 1998.